Жылқы қазақтың ең басты сипатқа ие жануары

Айдаһар,  жылан, жылқы

Жылқы – арғықазақтың  болмысында, оның  рухани  дүниесі  мен  дүниетанымында  ең  басты  сипатқа ие  тіршілік  иесі.  Қазақтың тіршілігінде,  тарихында, мәдениеті    мен  әдет-ғұрпында,  салт-дәстүрінде  жылқы  малының алатын  орны  ерекше.  Бізге  керегі бүгінгі мифология  ғылымындағы  жылқы  мифологиясынан  белгілі  болған  ақиқаттарды  пайдалана  отырып, «жылқы  культі»   туралы  орнықты  түсініктер   қалыптастыру. Б.з.д.  2  ғасырларда  қытай  жазбаларында  кездескен  мәліметтерде  «батыстың   теңіз  айғырлары»  туралы  айтылған.  Яғни  жылқы малының шығу  тегінің   айдаһармен,  сумен  байланыстырылғанын  көріп  отырмыз, жылқы – айдаһардың бір  көрінер  қыры,  келбеті  болған. Бұл  жерде  бізге  керектісі – айдаһар  мен жылқы тұрпаттарының  біртектілігі. Судағы  айдаһардың  жер  бетіндегі  биелерге  шабуы,  айдаһардан  ат  кейіпті  төлдің  дүниеге  келу  түсінігі  жылқының  мифтік  табиғасын  дұрыс тани  білуге  мүмкіндік  береді. Сонда  ғана  Каспий  (Хасарлы)   маңындағы басқа халықтардың мифологиясындағы су  жылқылары туралы  түсініктерінің  ортақ  қайнарын  табуға  болады. Ертедегі  қытайлық  ақын  «аспан  тұлпарларының», «теңіз  айғырларының»  арғы  тегінің  Юэчжи  еліндегі  үңгірлерден  басталғандығын айтса, «үңгірлерден  шыққан  жылқы»  мотиві  қазақ  фольклорында  күні  бүгінгі  дейін сақталуда. «Жылан  қабықты   жігіт»  ертегісі:

«Ертеде  жылан  кейіпті жігіт  (Шаһимардан)  Бабахан  деген  билеушінің  қызына  құда  түсуге  әкесін  жұмсайды. Әкесі  үш  рет  келсе де, хан  өлтіріп  тастайды. Шаһмардан  әкесін  тірілтіп  алып  қайтадан  жұмсайды. Төртінші рет  келгенде   Бабахан  шалға «Қызымды  балаңа  шынымен сұратқан  болсаң,  менің  қаламның  үстінен  көп  жылқы  айдап  өтесің, жылқының  көптігіне  ел  таңқалатын  болсын. Егер  оны  таба алмасаң  басыңды  аламын.  

Шал  үйіне  келіп, тапсырманы баласына айтады. Баласы  әкесіне  өткір  қылыш  бере  отырып,  былай  деп  кеңес  береді.  «Бір  іннің  аузына  барып  тұрасың, сол  іннен   ұзын қара жылан  шығады. Тез  жыланның  басын  шауып  түсіру  керек  дейді».  Шал  жыланның  басын  қағып түсіреді.  Іле  үңгірден  қаптаған  қалың  жылкы  шұбырып  шыға  бастайды. Жылқының  көптігінен  қала  көрінбей  қалады.  Бабахан  патша  сөзінде  тұрып  қызын Шахимарданға  береді.

  Осы  сияқты  үңгір қытай  тарихында  да бар. Бұл  үзінді-аңыздардағы  біз  үшін  маңыздысы:

1.Жылқының  жыланмен,  айдаһармен  байланысты болуы.

2.Жылқының  үңгірден  шығуы.

Бекет-ата әруағының жылан немесе екі жылан болып көрінгені туралы 4 мысалдары ел аузында жүр. Біріншісі – Бозащы түбегінде Тобықты ойындағы  Бекет ата мешітінде, жыланның жерден  жартылай көтеріліп, басын шайқап  тұрғанын көрсе, екінші біреу  Жылыойда Бекет атаның Ақмешіттегі кесенесін жаңарту кезінде қатар тұра қалып билегендей қимыл жасаған екі ақшыл  сары жыланды көрген, үшіншісі  Оғыландыдағы Бекет ата қонақ үйіндегі заттардан алып кетпек болған тоғышарды екі жылан жібермей қойған, төртіншісі де – Оғыланды басында көрінген сұр жылан жөнінде. Бұл айтылған әңгімелерге сену сенбеу әркімнің өз еркі. Ең бастысы – осындай жылан кейпіндегі рух, әруақ  деген түсінік қазақ сенімінде тұрақты орын алған.

Судан  шығатын  тұлпарлар

Судан  шығатын  тұлпарлар  туралы аңыздардың  барлығы  бір – Хасарлы   (Каспий)  теңізінің  жағалауына  келіп тоғысады. Маңғыстаулық  қазақтар  теңіз  жылқыларын  «суын»  деп  атайды, миф  пен  аңыздың  болмысына  қарай «суын бие», «суын  айғыр» деп  ажыратады. 

Аңыз  бойынша, суын  айғырлар  жыл  маусымының белгілі  бір  кезеңінде,  яғни нақты  бір  күні теңіз  астынан  жағаға шығады  екен. Міне осы датаны  (судан  шығатын  күнді)  білген жылқышылар өздерінің  үйірдегі  биелерін  сол маңайға  жібереді.  Міне  осындайда  суын айғыр түсіп буаз  болған биелер болса  оларды  бөлектеп  бағып,  одан  туған құлынды  ерекше  күтімге  алып  оңаша  өсіреді  екен. Маңғыстауда  байлығымен аты  шыққан  Саназар  бай  туралы да нақ  осындай  аңыз  бар. Ол  биелерін  Темір баба маңындағы,   теңіз  жағасындағы  құмға  қамап  қойып, теңіз  айғырларының  сол биелерге  түсуін  аңдиды  екен, осындай  жолмен  дүниеге келген сәйгүліктерінің  өздері  бір үйір  болыпты-мыс. 

Суын жылқы  туралы Адай  шежіресіне  де  байланыстырады. Адайдың  шежірелік әкесі Елтай   Сириус  жұлдызының  да, суын  айғыр  кейіпінде  суреттеле  алады.

Жылқы  иесі мен жылқышылар  пірі  түрікпендік  Дүлдүл атаның  моласы – Хасарлы  теңізі  жағасында. Маңғыстаудағы,  Кендірлі  шығанағының  жағасындағы  Темір Баба  әулие туралы «оның  да су  иесі  екендігі және үстінен су тамшылап  жүретіндігі»   айтылады.

«Алтын  адамның»  бас  киіміндегі ат  кескіні

Сақ  ханзадасының  баскиіміндегі  аттың  екеу  болуы – қазақ фольклорының  материалдарында  қос ат сюжеті  көптеп  кездеседі. «Алтын киімді  адамның»  бас киіміндегі  ешкі  мүйізді  қанатты  ат  бейнесі  көне  түркі(арғықазақ) мифологиясында  жетерлік,  қазақ  фольклорында осыған дәлел  болатын  бірнеше   ертегі   бар.  

Ат байлақ.

Арғықазақтар мекендеген кеңістікте көне заманнан-ақ баған  мен ат бейнесін кескіндеген. Ғаламдық ағаш  түбіндегі ат – құрбандық малы. Құрбандық шалынған малдың қанын ағашты айналдыра төгіп, басы мен терісін ағаштың басына іліп қоятын  болған Сырыққа ілінген  аттың бас сүйектерін  ежелгі скиф  мәдениетінен де, бүгінгі қазақ  қорымынан да көруге болады. Герман-скандинав  мифологиясындағы қаламдық ағаш – Иггдрасиль де «иггтің ат байлағы» деп атайды.

Сонымен, бас тәңіриеге берілетін құрбандық малы негізінен жылқы  болып  шықты:

1.Ат –құрбандық;

2.Ат –өлген адамның тасымалы;

3.Ат –өз алдына делдал;

Атымен жерлеу.

Атымен жерлеу – ерте қола дәуірінен бастап арғықазақ дәстүрінде пайда болған  ғұрып. Ә.Марғұлан Беғазы – Дәндібай мәдениетінде өлген адаммен  бірге аттың бас сүйегін қоса жерлеу және  өлікті атымен бірге жерлеу ғұрпының сақ дәстүрінде де одан кейінгі замандарда  да кең таралғандығын жазды. Осындай ғұрыптарының кеңінен таралуына себепкер екі нәрсе – жергілікті тайпалардың ат культі мен көне түркілік Тәңірге табынумен байланыстырылған. Өте ерте, яғни 6-7 ғасырларда халықтың түсінігінде адамдар о дуниеде бұ дүниедегідей сән-салтанат құрып жүреді деп түсінген.  Кейін бұл ғұрып атымен емес, оның бас сүйегімен жерлеу ғұрыпына ауысып, бірте-бірте ол да жоғалады.                      

Аттың қу басына көшіру

Аттың қу басына қатысты сенім-нанымдардың бар екендігі фольклор материалдарынан жақсы белгілі.  Аттың қу басына қатысты наным-сенімдердің ішінде  бірнешеуін  атап көрсету:

1.Аттың басын бұзбай асады(себебі аттың басы бұзылса – ел бұзылады)

2.Бас сүйекті  биік жерге іліп қояды. Әйгілі жүйрік, бәйге, жорға аттардың, батырлардың аттарының басын биік жерлерге киізге тігіп, шиге орап кебіндеп  қойған.

3.Жолаушы айдалада қонғанда аттың қу басын жастанып жату жын – шайтаннан қорғайды. 

4.Бақсылар есі ауысқан адамды аттың қу  басымен  емдеген, яғни түрлі би қимылдары арқылы ауруды қу басқа көшірген.

5.Қу басқа қуыршақты мінгізіп оқу – емдеудің екінші түрі. Елдің түсінігінше бақсы ойнағанда ұшып жүрген жын қыз мінген қуыршаққа көшеді.

Қарап отырсаңыз, аттың қу басы бақсылық дәстүрде елеулі орынға ие болған.

Серікбол Қондыбай : «Ат мифологиясы  - жылан мифологиясы сияқты ұлттық болмысымыздың рухани қабатының сүбелі тұсы. Мен осы тұсты толық ашып көрсете алғаным жоқ, тек шет жағасын ғана, кейбір қисындарын ғана бір жерге топтастырып көрсеттім. Осыны аяқтау – жаңа ұрпақтың сыбағасы». 





Зал туралы

Миф – нақты бір  тарихи уақытта,  нақты бір  географиялық  кеңістікте,  нақты  бір  саяси-әлеуметтік, мәдени,  шаруашылық  жағдайында  тірлік етіп  жатқан адамзат  қоғамының өзі  өмір сүріп  отырған орта  туралы,  ғалам  туралы,  адам  туралы,  оның

Ит пен қасқыр

Иттің де  қасқырдың да  мифтік бейнелері  бастапқы  ортақ  бейне – ілкі жыртқыш  бейнесінен  өрбіп  шыққан. Ит – адамзаттың  қолға  үйреткен  ең  алғашқы  мақұлығы. Иттің  мифтік  бейнесін дұрыс  түсіну үшін ең  алдымен иттің  аңшылық  өмірге

Символ

  Біз  мынау  жалған  дүниені  тек  символдар  арқылы  ғана кескіндей аламыз, өйткені, шексіз ғаламның кескінін де, мөлшерін де, оның қандай материалдан  және қандай жолмен пайда болғанын да, Жаратушы иенің оны қалай жасағанын да шын мәнінде көре, біле, тани

Уақыт тізбегі

 Бұл схемалық  кескін  адамзат  дамуының  уақытпен  тізбектелуі. Бұл  тарихымызды  тануымыздың  басы. С. Қондыбай  өздеріңіз  байқағандай  3 – сатыға  бөлген.  

1 – Ілкі Төр  заманы.

2 – Тете  Ердем немесе «күлдіктер»  заманы.

3 – Ресми  түркі заманы

ТУ тақырыбы

Ту – әскербасының  қол  астына  қарайтын  әскердің  белгісі.

Ту – тірі  жанды сипатқа  ие  мифологиялық  кейіпкер, әскери  магияның аса  маңызды нысандарының  бірі. Туды  таңдаулы  жауынгер,  не  қолбасшы  арнайы  таңдаған  адам  ұстаған. Оны  «туғашы»  деп

Тоғыз ту

Көшпелілер тарихында  «тоғыз  тулы»  деген  тіркес бар. Махмұт  Қашқари  түркі  мемлекетінің  ханы жері мен  халқының  көлеміне  қарамастан  тоғыз  тудан  асырмайды.  Тоғыз  санына  ерекше  мән  берген. Ханның 

Ту қандау

Қазақта  «ту  қандау»  деген  ғұрып  болған. Ел тағдыры, жер  тағдыры  сынға  түскен  шақта,  шешуші  шайқастың  алдында  ақ  боз  атты  құрбандыққа  шалып,  ақ  туға  оның  қанын  жаққан.

Қазақта  туды  сүймейді, ол –

Ғаламның екі үйі

Бүкіл  бір ғаламды  бір  үй  деп  аламыз. Үй  екі  бөлмеден  тұрады. Ішкі  үйді  шартты  түрде – Төретам  немесе  Көңіл  сарайы  деп  атаймыз. Ертегі мәтіндерінде үй айналасындағы  нәрселердің  барлығы кездеседі.

Сыртқы үй – көп

Үш қиян

Үш  қиян – «Қырымның  қырық  батыры» жырлар  циклінде ғана сақталған, тек  XIX-XX ғасырлардағы  Батыс  Қазақстандық  ақындардың шығармаларында қолданылған  атау.

1. Үш  Қиян  XIV-XVI  ғ.

Үш жүз

Үш  жүз түсінігі  XVII ғасырларда рулық-тайпалық, территориялық  ерекшеліктерге  байланысты қалыптасқан  басқару  жүйесі.

С. Қондыбай  «Үш  жүз»  туралы түсінікті  реконструкциялау арқылы көрсетеді.

Тоғыз саны

Қарап отырсаңыз, адам жанының саны тоғыз екен, ең жоғары билік иесінің тоғыз туы болуы тиіс. Түркі  халықтарының мифтік келтірілімінде «жеті жан» және «тоғыз жан» деген түсінік бар. «Тоғыз жан»  жөнінде  Едіге  Тұрсынов жүргізген екен. Олар – тын, сүне,

Қырық бір бөлмелі үй

Қырық бір  бөлмелі  үй. 

Қазақ  халқының  ауыз  екі  тіл  мен  фольклорлық  мәтіндерінде  кездесетін  «қырық»  және  «қырық  бір»  сөзі – көп  жағдайда  кез  келген  өлшемнің (уақыттың, кеңістіктің, әрекеттің  т.б.)

Көкімбет

Көкімбет туралы аңыздың екі нұсқасы  бар. 

Біріншісі: Көкімбет деген мерген болыпты. Бір күні батырдың әйелі,оны қасиетті құсты әкелуге жұмсайды. Мерген құсты ұстап әкеледі. Бірақ әлдебір шаруамен жолға шығып кетеді. Пісіп тұрған

Ғаламдық жұмыртқа

Көптеген халықтар  мифінде  «ғаламдық жұмыртқа» ұғымы жиі кездеседі. Қазақ ұғымында  мифтік жұмыртқа туралы түсінік сақталмаған. Өйткені, қағазға түсірілген мәлімет жоқтың қасы. Жұм-ырт-қа  буындарының соңғысы көнетүркілік жұрнақ. Қазақ тілінде «жұм»

Әйелдер бейнесі

Әйелдің  мифтік  бейнелердің  барлығы – бір  бастаудан,  Ұлы  Ана  бейнесінен  өрбіп  шыққан  вариациялар екендігі,  оның  өзі  іс  жүзінде Нұрдың,  Ілкі  Төрдің  тірі  символы болып  табылады. 

Мифологиялық 

Ұмай

Билікөлдегі  жартастан  табылған  мына  суретті  Ұмай  деп  есептейді. Ұмай – дейтүркілік мифологиядағы  Ұлы  Ана  есімдерінің  бірі. Қазақ,  қырғыз  келтіріліміндегі  Ұмай  жас босанатын келіншектердің,  босану процесінің, жалпы  алғанда 

Нага - жылан басты әйел бейнесі

Қазақ тіліндегі «нағашы» сөзі адамның шеше жағынан болатын туыстықты білдіреді. Бірақ  осы сөздің астарын білеміз бе? «Нағашы» сөзінің көне мағынасы «арғы ана, әже»  дегенді білдірген, яғни тек әйелдерге қатысты атау болған. «Ажи» - жылан – баба, әже –

Тақырбас әйелдер культі

Нефертити – Египет билеушісі (фараоны) Эхнатоның сүйікті әйелі. Өз заманында Нефертити  құрбандық шалу, мінәжат ету және діни  мерекелерге күйеуімен бірге қатысып,Египеттің діни өмірінде  маңызды орын алды. Жоғарғы билікпен шексіз мүмкіндікке ие

Қам, Қама және Қамажай

«Қамажай» – қазақ  халқының  бес  мың жыл  бұрыңғы  тарихи  болмысын  бейнелейтін  би. Би адамдардың  күнделікті еңбек  процесіндегі  іс-әрекеттері,  өзін  қоршаған дүниеден  алған  сезім  әсерлерін қимыл қозғалыстар мен  ишаралар  арқылы

Қорқыт пен Апаллон

Қазақ мифологиясында Қорқыттың мифтік бейнесі тым күрделі. Соған қарамастан көптеген зерттеулер бар. Мифтік зерттеулері саусақпен санарлықтай. Әзірге бізге үшеуі таныс. Ол туралы жазған Олжас Сүлейменов, Зира Наурызбаева, С.Аязбекова.

Қожа Ахмет Иассауи

 Қожа Ахмет Иассауи – түркі руханиятының басты тұлғасы. Оның асатаяғының түскен жері – Маңғыстау, ол да қазақтың аса маңызды рухани орталығы. Қожа Ахмет Иассауи  шәкіртінің білімі мен көрегенділігін тексеру үшін терезеден өзінің  қасиетті аса таяғын лақтырып

Аңыз, әңгіме және мұрағаттар

Нұртөле туралы аңыз.

Ертеде бір елді ордалы жылан жайлап алып, адамдарын жеп құртуға айналыпты. Жыландардың үлкендігі сондай, біреуі бір үйді орап алады екен. Адамдарға уын шашып жібергенде еті ағып түсіп, сүйегі қалады. 

Жылқы қазақтың ең басты сипатқа ие жануары

Айдаһар,  жылан, жылқы

Жылқы – арғықазақтың  болмысында, оның  рухани  дүниесі  мен  дүниетанымында  ең  басты  сипатқа ие  тіршілік  иесі.  Қазақтың тіршілігінде,  тарихында, мәдениеті    мен  әдет-ғұрпында,  салт-дәстүрінде  жылқы  малының алатын  орны

Семсерге тағзым

  Семсер – шабатын, түйретін  қарудың  бір түрі. Ол қола  дәуірінде  пайда  болған. Семсер  культінің қалыптасуы  шамамен  б.з.д.1 мыңжылдықта  басталған. Қазақ ертегілерінде екі жүзді  шапқыш қару  бейнесі  жоқ. Аңыз  ертегілерде  қайқы  пішінді,

12