«Қамажай» атты мақала

Серікбол Қондыбайдың бүкіл республикаға танымал болуына себепші, газеттерге жарияланған ғылыми мақалалары болатын. Соның бірі «Алтын Орда» газетінің 2003 жылдың 25 шілдесіндегі санына шыққан «Қамажай» атты мақаласы еді.

Қамажай

(Қазақы бидің мыңжылдық болмысы)

Дәстүрлі энциклопедиялық анықтамаға жүгінсек, би – музыка немесе ырғаққа сай дене қимылымен көркем тұрпат жасайтын өнер, халық шығармашылығының ежелгі түрлерінің бірі. Адамның күнделікті еңбек процесіндегі іс-әрекеттері, өзін қоршаған дүниеден алған сезім-әсерлері бидің қимыл-қозғалыстары мен ишараларына негіз болды. Бұл – кеңес дәуірінің идеологиялық талаптарына сай берілген анықтама, сондықтан би астарында ежелгі ғұрыптық, рәсімдік әрекеттердің мифсізденуі процесі жатуы да мүмкіндігінің бар екендігін де айта аламыз.
«Қамажай» - ежелгі мифтік келтірім-түсінікті қалпына келтіруге мүмкіндік бере алатын сөз, өйткені біздің топшылауымыз бойынша, осы сөздің астарында қазақ халқының бес мың жыл бұрынғы тарихи болмысының бір сәті, мезеті сақталып қалған. Осы бидің қозғалысының негізгі де ежелгі жылан культінде жатқан сияқты көрінеді. Мәселен, қыздың, келіншектің биін алып қарайықшы. Мұнда ең алдымен қолдардың қимылы негізгі рөл атқарады. Бұл – қазақтың қыздарының биін басқа халықтардікінен ерекшеленіп тұратын көрініс. Биші қыз өзінің денесін екі жаққа кезек-кезек бұра отырып та, денесін шалқайыңқыратып та қолдарын құдды бір жыландарша ирелеңдетеді. Бишінің дене қозғалысы да жылан қозғалысын елестетеді.
Қазақ биінде де, үнді биінде де ең басты мазмұн қолдың, саусақтың қозғалыстарына берілген. Тек үнді биі, жер бетіндегі халықтар арасындағы ең дамыған би дәстүрлерінің қатарына жататын болғандықтан, аяқ арқылы көрсетілетін элементтерін де жақсы дамыта алған, әрі бидің қозғалыс элементтері өте тез, жылдам ауысып отыратын қатаң ырғақты (ритмді) музыкаға негізделген. Ал қазақ биінде ырғақ бар, бірақ оның қозғалыс элементтері тым созылыңқы болғандықтан ырғақ, өзгеруі көзге байқала бермейді.
«Қамажай» сөзі үш компоненттен тұрады, біріншісі – «қам», екіншісі – «ажа» (жылан, баба, әже), үшіншісі – «айы» (мифтік кейіпкерлер категориясы), соңғы компонент (-ай, -айы) кейінгі орта ғасырларда жалғанған. Қам –ажа, біз бұл сөзден Жылан – бабаға (ажаға) қатысы бар белгісіз «Қам» есімін көріп тұрмыз. Оның мағынасын түсіну үшін жанама қисындарға сүйенуге тура келеді.
Бірінші жанама қисын бойынша, Қам – көне түрік дәстүрлеріндегі бақсының (шаманның) атауы. Махмұт Қашғари сөздігіндегі «қам» сөзі «балгер», емші, шаман» деп аударылыпты. (МҚ.3-218). Сиуңнулар (хуннулар) да «қам» сөзін қолданып, бас бақсыны – «ата қам», екініші бақсыны – «ас қам» деген көрінеді, бүгінгі саяндық түріктер (тувалар) күшті бақсыларын «ұлұғ қам» деп атап келеді екен. «Шаман» сөзі де, эвенк тіліндегі «саман» («естен тана буырқану, булығу» дегенді білдіретін), нивх тіліндегі «чам» сөзі де түрік тіліндегі «қам» сөзімен түбірлес (Б.Абылқасымов. Телқоңыр қазақтың көне наным-сенімдеріне қатысты ғұрыптық фольклор. Алматы: Атамұра-Қазақстан, 1993. 90-б) Бұдан шығатын «қам» сөзінің мағынасы да дәлме-дәл «естен тана буырқану, булығу» болып аударылғанымен, соған жақын келетін экстатикалық қимыл-қозғалысты білдіруі тиіс (орыс тіліндегі бақсының ойынын «камлание» деуі де тегіннен тегін емес). Яғни «қам» сөзінің де, бақсылыққа қатысты болғанына қарамастан ( бұл сөз о баста бақсылыққа емес, абыздыққа қатысты болуы мүмкін), оның ар жағында ежелгі ғұрыптық «арғы би» деп атауға болатын қимыл-қозғалыс элементтерінің жүйесі жатыр деуге негіз бар.
Қам – тарихи әдебиетте, әдетте, еркек кіндікті бақсы (шаман) деп түсінілетін кейіпкер, дегенмен матриархат заманында және матриархаттық қатынастардың сарқындары ұзақ сақталған кейінгі қоғамдарда «қам» деп еркек бақсыларды емес, о баста әйел абыздарды (бақсыларды) атағандығын жоққа шығаруға болмас; осыны айғақтайтын тарихи жазба деректер жоқ болғанның өзінде бақсылықтың даму логикасы нақ осындай мүмкіндіктің болатындығын көрсетеді.
Қортындылай келе айтарымыз, Қам – ежелгі дейтүріктердің (арғықазақтардың) мифологиялық дәстүріндегі жылан (мүйізді жылан, мүйізді қанатты жылан немесе айдаһар) кейіпінде суреттелген ұрғашы тәңіриелердің біреуінің немесе тіршілікті жаратушы ұлы Ананың (Бабаның, Жылан бабаның) есімі болған. Ол кейіннен заманына қарай «Қам –ажа» (Қам –әже, мұндағы «әже» сөзі алғашқыда «жылан баба дегенді білдірген), «Қамажа – айы» (Қамажай) деп аталды. Оның жыланша ирелеңдеген кейпі мен қимыл-қозғалысы бидің негізін құрады, қазақ тіліндегі «қамажай», «қамшы» сөздері де көненің көзі ретінде бүгінгі күнге дейін жетті. Іс-жүзінде сол өткен замандардағы Қам әжеміздің (жылан, қанатты болғандықтан құс кейіпіндегі) көзге елестетілген қозғалыстарын немесе сол әжеміздің культінің қызметшісі болған әйел абыздың қозғалыстарын қайталап, өткен уақыттың ғұрып архетипін жеткізіп отыр.
Қамажай биі – іс жүзінде қазақта сақталған жалғыз би. Әрине, басқа билерде бер, бірақ осы бидің орны бөлек, қарапайымдылығына қарамастан оның бірнеше мыңдық ақпаратты бойына сақтап отыруы осы «жалғызымыздың» құнының, бағасының, қазақ үшін дүниедегі басқа халықтардың барлық билерін қосқандағасынан артық, қымбат болатындығын, болуы тиіс екендігін еске салғымыз келеді. 

Жарияланған күні: 31 қазан 2020Оқылған саны: 98




16 желтоқсан 2020

16 желтоқсан – ата бабамыздың арманы орындалып, жасампаздығымызды жаңа белеске көтерген Тәуелсіздік күні.

15 желтоқсан 2020

Тәуелсіздік мерекесіне орай музейімізде «Тәуелсіздік – тірегім!» атты мерекелік шара өткізілді

15 желтоқсан 2020

16-желтоқсан Қазақстан Республикасының Тәуелсіздік күніне орай музейімізде мерекелік шара өткізілді.

10 желтоқсан 2020

"AMEN Animation Film festival-2020" халықаралық байқауы

3 желтоқсан 2020

ҚР Ұлттық валюта күніне, қаржы жүйесі қызметкерлерінің кәсіби мерекесіне орай Маңғыстау облысының әкімінің алғысы жарияланды

30 қараша 2020

Тұңғыш Президенті күні

19 қараша 2020

"Ғаламның мифтік моделі" залының онлайн экскурсиясы

19 қараша 2020

"Ғаламның мифтік моделі" залының онлайн экскурсиясын ұсынамыз

12 қараша 2020

Бала кезден басталса

31 қазан 2020

«Қамажай» атты мақала

24 қазан 2020

«Ұлылар Серікбол туралы» атты айдар

16 қазан 2020

Қазақтың латындық әліпбиі жөнінде

14 қазан 2020

«Серікбол Қондыбай зерттеулерінің ғылыми – танымдық тұжырымдамасы» атты ғылыми жинағының жарыққа шықты

13 қазан 2020

МЕНІҢ СЕРІКБОЛЫМ

10 қазан 2020

Қорқыт ата және уақыт.

6 қазан 2020

Жол жазбаларынан...

28 қыркүйек 2020

Әбіш Кекілбаев атындағы музейге 100 томдық кітап сыйға тартты

25 қыркүйек 2020

Әбу Насыр Әл-Фараби бабамызға 1150 жыл

22 қыркүйек 2020

Тур Хейердал атындағы «DESHT-THOR» ежелгі технологиялар және мәдени коммуникацияларының ІІІ Халықаралық фестивалі онлайн форматында өтті

19 қыркүйек 2020

Ертегілі Маңғыстау

17 қыркүйек 2020

С.Қондыбай аз ғана ғұмырында ғылыми мақалалар жаза отырып, ел болашағы үшін алаңдады.

3 қыркүйек 2020

Әркімнің өз Абайы, өз Шекспирі, өз Пушкині бар... демекші, менің Серікболым осындай

2 қыркүйек 2020

МЕНІҢ СЕРІКБОЛЫМ ...

24 тамыз 2020

Күйші, жазушы, кинодраматург, мәдениеттанушы Т.Әсемқұлов