С.Қондыбай аз ғана ғұмырында ғылыми мақалалар жаза отырып, ел болашағы үшін алаңдады.

С.Қондыбай аз ғана ғұмырында ғылыми мақалалар жаза отырып, ел болашағы үшін алаңдады. Оны елде болып жатқан қандай жағдай болмасын, қай мәселе болмасын толғандырды. Осы орайда ол жас кезінен газеттерге мақалаларын жариялап, халыққа, билікке ой тастап, елдің саяси-экономикалық мәселелеріне де алаңдаушылық білдірді.

С. Қондыбайдың мақалалары әртүрлі тақырыпта болды. Ол география факультетінде оқығандықтан, ТМД мемлекеттерін көруге мүмкіндік алды. Басқа мемлекеттердегі туризм жағдайын көріп, осы туризм саласын өзіміздің Маңғыстауда дамытуды студент кезінен армандап: «Маңғыстау энциклопедиясы», «Маңғыстауда өлкетану қоғамы қажет», «Ертегілі Маңғыстау» деген мақалаларын жазып, бұл тақырыптарды оқушыларға арналған «Маңғыстау географиясы» атты оқулығында да тілге тиек еткен.

Сонымен қатар осы күнге дейін көтеріліп жүрген тіл мәселесі туралы, латын әліпбиіне көшу туралы: «Қазақ жазуының жағдаяттары жөнінде», «Терминология түйіткілдері қайтсе шешіледі?», «Ертең кеш болуы мүмкін», «Креолдық тіл», «Қазақтың латындық әліпбиі жөнінде», «Интернет және латын әрпі қазақты тығырықтан шығару жолы бола ала ма?» деген мақалалар жазды.

Ұлттың, мемлекетіміздің тағдыры жөнінде: «Ұлттық орталық ашсақ қайтеді?», «Кеңестік ішкі геосаясат және ұлттар тағдыры», «Ұлттық тынысты орда керек» атты мақалалары газеттерде жарық көрді. С.Қондыбай тек бұл тақырыптармен шектеліп қалған жоқ, басқа да қызықты тақырыптарда сөз қозғады. Солардың бірі – ұлт, мемлекет төңірегіндегі мәселені қозғаған «Ұлттық тынысты орда керек» мақаласын сіздерге ұсынғымыз келіп отыр.

Ұлттық тынысты орда керек

Ақыры Астанамыз да көшетін болды. Әрине, астананы көшіруді үкімет басшыларының Алматыдағы кеңсесін Ақмолаға ауыстыруына ғана балауға болмас. Себебі, қай жерде орналасса да астана – ең әуелі елдің тірегі және жүрегі. Осы орайда әлі күнге дейін басы ашылмаған мәселенің бірі – астананың көшуіне байланысты елдің аумақтық-әкімшілік кескінін орайластыру, керек болса өзгерту мәселесі.

Осы күнге дейін Қазақстан ресми түрде бес экономикалық ауданға бөлініп келді. Шындығында, жалпықазақстандық алқапты ішкі экономикалық-транспорттық құрылымы жағынан үш аймаққа бөлуге болады:

Оңтүстік Қазақстан: Қызылорда, Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Алматы, Талдықорған облыстары және Семей, Шығыс Қазақстан облыстарының оңтүстік бөліктері;

Солтүстік Қазақстан: кәдімгі алты облыспен бірге Жезқазған, Қарағанды, Семей және Шығыс Қазақстан облыстарының солтүстік бөліктері;

Батыс Қазақстан: Ақтөбе, Атырау, Батыс Қазақстан және Маңғыстау облыстары.

Сонымен, Батыс аймақ оңтүстікпен теміржол арқылы ғана байланысса, солтүстікпен оны тек қара жолдар ғана жалғастырады. Оның үстіне Байқоңыр ғарыш айлағы орналасқан орталық аймақтың үстінен ұшақ ұшпайды.

Бұл аймақтар кезінде бұрынғы кеңес Одағының біртұтас «халық» шаруашылығы кешенінің қажетіне ғана орай белгілі бір шаруашылық салаларына қызмет етіп көбінесе шикізат пен жартылай шикізат дайындаумен айналысып келгені белгілі. Осыдан да үш аймақ экономикалық- тасымалдық тұрғыдан бір-бірінен оқшау, әрқайсысы өз басына дербес қалды. Солтүстік Қазақстан елдің басқа аймақтарынан гөрі ресейлік Урал, Батыс-Сібір мен тығыз байланысқан. Сібір мен Уралдың кәсіпорындары Қостанайдың темірін, Арқалықтың бокситін, Екібастұздың көмірін пайдаланса, Солтүстік Қазақстанның астығы сол жақтың зауыттарынан шыққан техникамен жыртылады, егіледі, жиналады. Ал Түменнің, Башқұрттың мұнайынсыз ол техниканың жүрмейтіні белгілі. Яғни, бұл жерде Маңғыстау мен Атыраудаң мұнайының қатысы жоқ. Батыс Қазақстанның экономикасы да Ресейлік Урал, Еділ маңы, Солтүстік Кавказ аудандарына қызмет етуге сәйкестендірілген. Алматы мен Шымкент Бұхара- Газлидің (Өзбекстан) газын жағып отырса, Қарашығанақтың газы Волгоградқа, Орынборға айдалады, өйткені Павлодар мен Шымкенттегі мұнай өңдеу зауыттары осы мұнайды өңдейді. Маңғыстау мұнайы Ярославль мен Самарада бензинге айналады. Сол сияқты Екібастұз көмірі Кузбаста, ал Кузбасс көмірі Өскеменде жағылады. Осы аздаған мысалдардың өзі-ақ үш аймақтың бір-біріне бөксесін беріп, өзара байланыссыз дерлік бір-біріне мүлдем теріс қарап жатқандығын көрсетеді. Өкініштісі- бұл жағдай тәуелсіз Қазақстанда да сақталып қалып отыр. Баспасөз бетінде, әсіресе, орыс тілді газеттердің бетінде сүйікті тақырыпқа, мәтелге айналып кеткен «үзілген экономикалық байланыстарды қайта жалғау» идеясының ақиқат тұстары мен бүгінгі шақтағы қажеттілігін амалсыз мойындағанымызбен, оның болашақ үшін қатерлі екенін есте ұстауымыз керек. Бүкілқазақстандық «ортақ базар», ортақ транспорттық, экономикалық, энергетикалық, сауда кеңістігін құрып алмай тұрып, ТМД кеңістігіне жанталаса ұмтылу «үзілгенді жалғау», әсіресе, Ресеймен интеграциялану Қазақ елінің болашағына «жоқ» деген үкім шығару болып табылады. Тек терезесі тең елдер ғана өзара тиімді интеграциялана алады;ал басқаша жаңа отаршылдық(неоколониализм) болатынын ұмытпаған жөн...

Қазақстанды батыстан шығысқа қарай бойлай екі-үш бөлікке бөліп жатқан шөлейт белдеуі. Бір түкпірде оқшаулау жатқан Батыс Қазақстан жерінің басым бөлігі шөлейтті. Мұндағы қоныстану Еділ, Жайық, Жем, Ойыл өзендерінің бойында күшті болғанымен, жалпы деңгейде адам біркелкі сирек қоныстанылған аймақ болып табылады.

Оңтүстік Қазақстанда халық өзендер (Сырдария, Арыс, Талас, Шу) аңғарында және тау етегінде шоғырланған. Шөлге қарай сирей береді. Оңтүстік пенСолтүстік аймақтарды Қазақстанның орта бөлігіндегі құмдар(Арал құмы, Мойынқұм, Зайсан, Алакөл маңындағы құмдар, Сарыесік, Атырау) мен сазды үстірттер (Бетпақдала, Солтүстік Балқаш) және Балқаш көлі бір-бірінен бөліп, алшақтатып жатыр. Бұл- жағырапиялық кедергі белдеуі. Бұл белдеу күні бүгінге дейін нашар игерілген, сирек қоныстанған аймақ. Қазақстанның орта, кеуде тұсын алып жатқан бұл белдеу жүздеген әскери объектілер, «көрінбейтін қалалар»(Курчатов, Приозерск, Ленинск) мен сынақ полигондары(Азғыр, Ембі, Семей) және тарихи түрмелердің (Степлаг, Карлаг) ғана мекені болып отыр.

Осы үш аймақ арасында табиғи кедергілердің тұсында экономикалық байланыстар да барынша мардымсыз. Бұған үстемеленіп отырған тағы бір қиыншылық- бұл аймақтардың этникалық ала-құлалығы. Солтүстік аймақта, жалпы шекаралық өңірлерде орыс тілді қауымның басым болуы мына аласапыран кезеңде ел тірегін сағымдандырып жібереді. Ал Алматы немесе Ақмоланың ұлттық мәдени ұйытқысы болу қызметі – өте төмен, өйткені орыс тілді орта көп жағдайда ауыл қазақтарын құмға сіңген судай сіңіріп әкетеді. Ал олардағы аздаған қазақ тілді мәдени ошақтардың ұлт райына көп әсер ете алмай келе жатқаны белгілі. Сондықтан астананы көшіруден туындайтын ең басты мәселе – елдің тұтас бірқалыпты дамуын қамтамасыз ету болмақ. Яғни мемлекетті ең алдымен аумақтық тұрғыдан барынша тиімді етіп ұйымдастырып алуға көңіл бөлу керек. Ол үшін үш аймақ бір-бірімен өте тығыз, ажырамас экономикалық, мәдени-психологиялық кеңістік құруы қажет. Ал жалғыз астананың жағырапиялық орны немесе оның ең пәрменді рөлі де бұл мәселенің бәрін түбегейлі шеше алмайды. Мұндай экономикалық-гуманитарлық ортақ кеңістік құру үшін аймақтардың экономикалық өзара еңбек бөлінісін оңтайлы ұйымдастырып бір-бірін толықтырып тұратын жанды байланыс орнатумен бірге қазақтың таланттарын, ғалымдары мен өнер адамдарын шоғырландыратын ұлттық орта керек. Қазағы басым көпшілік болған қала мен аймақ қана дәстүрлі ұлттық сана мен жаңа идеяларды, ұлттың рухани игілігін жинақтап, басқаша айтқанда, аккумуляциялайды және генерациялайды. Бұл мақсаттарды шешу бірер жылдық жеңіл іс емес.

Сондықтан ең әуелі күнгейден теріскейге, батыстан шығысқа жалғастыратын темір және асфльт жолдардың, сондай-ақ мұнай, газ, мұнай өнімдері құбырларының тығыз да толыққанды жүйесі жасалынуы керек. Қазақстанның теміржолы небәрі 15 мың шақырым, ал тас жолдар өте аз және сапасыз екендігі белгілі. Сонымен қатар ұлттық шағын қалалар салуды қолға алу керек. Бұлар ғылыми қалалар(Дубна, мәселен, Зеленоград бола ма, университеттік қала Оксфорд, Кемридж сияқты) бола ма, әлде үлкен қалаларға жақын серіктестік қала бола ма, тіпті мүлдем бөлек түрде бола ма, оны жағдайға қарай шешуге болады.

Сөз соңында айтарым- тұрмыс қиыншылықтарын тілге тиек етіп, мемлекеттік мүдделерді ұмытуға болмайды. Мәселе- астананы көшіруде ғана емес. Ең бастысы - астананы бір орыс қаладан келесі орыс қалаға көшіруде емес, тереңде. Бүгінгі өмірімізді күйттеп жүріп болашағымыздан, ұлттығымыздан айырылып қалмайық. Қалай болғанда да, ғылым қуған, өнер сүйген қырдың қара қазағы орысша нашар білгендігі үшін тағы да қажағу көрмейтін, өзінің ой мүддесін еркін жүзеге асыра алатын қазақы тынысты, нағыз қазақтың өз ордасының болуы өте-мөте қажет.

С.Қондыбай. Толық шығармалар жинағы 15-том (59-63 беттер) («Ана тілі» газеті, 1994 жыл 11 тамыз ) 

Жарияланған күні: 0 Оқылған саны: 251




12 тамыз 2020

Абай – ойшыл. Ұлы Абайдың 175 жылдығы

31 шілде 2020

Ғалым Отарбаевтың шығармалары

23 шілде 2020

Серікбол Қондыбай өміріндегі Сайын Назарбекұлының рөлі.

18 шілде 2020

"Музейдегі бір жәдігер" айдары

11 шілде 2020

Серікбол Қондыбай өміріндегі Мейірхан Ақдәулетұлының рөлі.

2 шілде 2020

Серікбол Қондыбайдың еңбектеріндегі Маңғыстаудың тарихи-мәдени кеңістігі

23 маусым 2020

Қазақстан Республикасының Мәдениет және спорт министрлігі

18 маусым 2020

С.Қондыбай еңбектеріндегі Қорқыт пен Аполлонның типологиялық сәйкестігі туралы.

17 маусым 2020

Жеті кәміл пір. ("Арғықазақ мифологиясы" І том 264-269 бет)

11 маусым 2020

Бәйті кешені және валгалла.

1 маусым 2020

Бүгін 1-маусым халықаралық балаларды қорғау күні.

31 мамыр 2020

Музейіміздің суретшісі Ертис Ещановтың шығармаларын назарларыңызға ұсынамыз.

29 мамыр 2020

С.Қондыбай атындағы мемориалдық музей ауласына саяхат жасайық.

17 мамыр 2020

Дайындаған: Досан Сағынтай

15 мамыр 2020

Лекцияны оқыған Карагулова Лаззат

9 мамыр 2020

Серікбол Қондыбай еңбектерімен жете танысқан еліміздің және шет елдік суретшілердің

7 мамыр 2020

Серікбол Қондыбай музейі ұжымы баршаңызды Отан қорғаушылар күні

29 сәуір 2020

Филология ғылымдарының кандидаты

28 сәуір 2020

Серікбол шығармаларының басқаларға ұқсамайтын жаңа қыры

23 сәуір 2020

"Мәдени мұра" бағдарламасы бойынша

21 сәуір 2020

С.Қондыбайдың мемориалдық музейі әлем музейлері бастаған

17 сәуір 2020

"Абақ таңба" анимациялық фильмін назарларыңызға ұсынамыз!

11 сәуір 2020

"Серікбол Қондыбай феномені" залының қысқартылған онлайн экскурсиясы

8 сәуір 2020

" С.Қондыбай мұралары: әлемдік мифология дамуына жаңаша көзқарас "